Παχυσαρκία. Η νόσος του 21ου αιώνα.

Σκρέκας Γιώργος MD, ISS, EAES Χειρουργός - Λαπαροενδοσκόπος www.skrekas.net
FH Sp Registrar St' Marys Hospital, London. Δ/ντης Χειρουργικής Μονάδας Παχυσαρκίας ΙΑΣΩ GENERAL.   ΤEL. 210 748 4185 & 6939 193 876 
 

Παχυσαρκία είναι η υπερβολική αποταμίευση ενέργειας στον οργανισμό με τη μορφή λίπους και προκαλείται από την τακτική λήψη υπερβολικής ποσότητας τροφής που η θερμιδική της αξία υπερβαίνει αυτή που το άτομο καταναλώνει. Η παχυσαρκία αποτελεί ένα διεθνώς αναγνωρισμένο παράγοντα κινδύνου για τη δημόσια υγεία και έχει λάβει στις μέρες μας διαστάσεις παγκόσμιας επιδημίας. Χαρακτηριστικό είναι ότι η επίπτωση της παχυσαρκίας των ενηλίκων στις αναπτυγμένες χώρες αυξήθηκε την τελευταία δεκαετία κατά 37%. Σε μια πρόσφατη μελέτη του British Medical Bulletin φαίνεται ότι σήμερα ο ένας στους τρεις Αμερικανούς και ο ένας στους τέσσερις Ευρωπαίους είναι παχύσαρκος. Αντίθετα, η Ασία και η Αφρική έχουν πολύ χαμηλότερα ποσοστά παχυσαρκίας. Οι Μεσογειακές χώρες μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, έχουν τα υψηλότερα ποσοστά παχυσαρκίας στην Ευρώπη (πίνακας). Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Στατιστικής Υπηρεσίας (Eurostat) η Ελλάδα κατέχει την πρώτη θέση στην Ευρώπη στην παχυσαρκία των ανδρών με ποσοστό 26,7% ενώ στην παχυσαρκία των γυναικών μοιράζεται τη δεύτερη θέση με την Μεγάλη Βρετανία με ποσοστό 17,8%.

ΓΥΝΑΙΚΕΣ

ΑΝΔΡΕΣ  

Βόρεια Ευρώπη

15%

Βόρεια Ευρώπη

10%

Δυτική Ευρώπη

16%

Δυτική Ευρώπη

13%

Μεσογειακές Χώρες

30%

Μεσογειακές Χώρες

16%

Ανατολική Ευρώπη

30%

Ανατολική Ευρώπη

18%

Η.Π.Α. (λευκές)

8%

Η.Π.Α. (λευκοί)

15%

Η.Π.Α. (έγχρωμες) 

37%

Η.Π.Α. (έγχρωμοι) 

20%

Γιατί παχαίνουμε όλο και περισσότερο;

 

Η παχυσαρκία είναι σε μερικές περιπτώσεις κληρονομική. Το 50% των ινδιάνων της φυλής Pima είναι παχύσαρκοι και πάσχουν από διαβήτη.

Η παθογένεια της παχυσαρκίας είναι πολύπλοκη. Ένας σημαντικός προδιαθεσικός παράγοντας είναι η κληρονομικότητα (20-25%). Η επίδραση της κληρονομικότητας αποδεικνύεται από το γεγονός ότι σε ορισμένες οικογένειες και αλλά και εθνικές πληθυσμιακές ομάδες όπως οι ινδιάνοι φυλής Pima (Αριζόνα, ΗΠΑ), συναντάμε σε πολύ ψηλό ποσοστό παχυσαρκία. Όταν ο ένας εκ των δύο γονέων είναι παχύσαρκος, η θεωρητική πιθανότητα παχυσαρκίας είναι 40% ενώ στην περίπτωση που και οι δύο γονείς είναι παχύσαρκοι, η πιθανότητα σχεδόν διπλασιάζεται. Μια άλλη παρατήρηση που ενισχύει την ίδια άποψη είναι ότι οι μονοωογενείς δίδυμοι (που έχουν ακριβώς τα ίδια γονίδια) εκτός από τις εξωτερικές ομοιότητες έχουν τις περισσότερες φορές και παραπλήσιο βάρος. Η κληρονομική προδιάθεση για παχυσαρκία σχετίζεται με τον αριθμό των λιποκυττάρων και την αναλογία ανάμεσα στο λευκό και φαιό λίπος του οργανισμού. Με παχυσαρκία σχετίζονται επίσης ορισμένες σπάνιες κληρονομικές παθήσεις του μεταβολισμού (πχ σύνδρομο Prader-Willi, σύνδρομο Bardet-Biedl, σύνδρομο Simpson-Golabi-Behmel, σύνδρομο Cohen’s) καθώς και κάποια νοσήματα των ενδοκρινών αδένων (θυρεοειδούς, παγκρέατος, επινεφριδίων). Η συμβολή τους όμως στην σημερινή επιδημιολογική εξάπλωση της παχυσαρκίας είναι μάλλον αμελητέα. Η επικρατέστερη επιστημονική άποψη είναι ότι:

"Η παχυσαρκία στις μέρες μας προκαλείται από το χρόνιο συνδυασμό υπερκατανάλωσης ανθυγειινών τροφίμων και έλλειψης φυσικής δραστηριότητας. Η ελλειπής ενημέρωση, η καθιστική ζωή και η ανθυγιεινή διατροφή οδηγούν στην παχυσαρκία ακόμη και τα άτομα που δεν καταναλώνουν υπερβολικά μεγάλες ποσότητες τροφής".

Ορισμένοι ψυχογενείς παράγοντες, όπως άγχος και stress, φαίνεται ότι ευνοούν την παχυσαρκία (ψυχογενής θεωρία). Τα αγχώδη και ανικανοποίητα άτομα έχουν αυξημένη πιθανότητα να εμφανίσουν κάτω από συνθήκες ψυχολογικής πίεσης ανώμαλη διατροφική συμπεριφορά όπως βουλιμία και παροξυσμική υπερφαγία.

Ο «τοξικός» συνδυασμός του αιώνα μας.

Η έλλειψη χειρονακτικής εργασίας είναι ένα χαρακτηριστικό της σύγχρονης εποχής που λειτουργεί αποσταθεροποιητικά στο καθημερινό μεταβολικό ισοζύγιο. Από την άλλη πλευρά, η βιομηχανοποίση της αγροτικής παραγωγής και η συνεπακόλουθη αύξηση της παραγωγής τροφίμων έχουν οδηγήσει τα τελευταία 30 χρόνια τις αναπτυγμένες χώρες στην υπερκατανάλωση τροφίμων. Η εποχή μας χαρακτηρίζεται από αφθονία τροφίμων που είναι πλούσια σε λίπος, ζάχαρη και άχρηστη ενέργεια. Υπολογίζεται ότι την δεκαετία του 90 ο μέσος Αμερικανός κατανάλωνε κάθε μέρα 340 θερμίδες περισσότερο απ ότι τη δεκαετία του 80 και 500 θερμίδες περισσότερο απ ότι τη δεκαετία του 50 (University of California Wellness Letter, January 2002). Ένα σοβαρό κοινωνικο-πολιτικό γεγονός του 20ου αιώνα που ενοχοποιείται επίσης για την επιδημιολογική έξαρση της παχυσαρκίας, είναι η μαζική αστικοποίηση και η συνεπακόλουθη αύξηση της απασχόλησης των γυναικών. Η εξάρτηση της σύγχρονης αστικής οικογένειας από την κατεργασμένη - έτοιμη τροφή, είναι η κυριότερη αιτία της εκρηκτικής διάδοσης των ταχυφαγείων (fast-foods) τα τελευταία 20 χρόνια. Τα έτοιμα γεύματα των fast foods είναι το πιό κλασσικό παράδειγμα ανθυγειινής τροφής. Η Ευρωπαϊκή Ιατρική Εταιρεία Μελέτης της Παχυσαρκίας (European Association for the Study of Obesity) εκτιμά ότι άν δεν ληφθούν άμεσα μέτρα, η παχυσαρκία στην Ευρωπαϊκή Ένωση θα φθάσει τα επίπεδα του 50% μέχρι το 2030. 

 

 

Η επιδημιολογική έξαρση της παχυσαρκίας δεν αφορά μόνο τις αναπτυγμένες χώρες, αλλά και τον αναπτυσσόμενο κόσμο. Το 1943 η πείνα σκότωσε 4 εκατομμύρια ανθρώπους στο Bengal της Ινδίας. Σήμερα οι μισές γυναίκες της Ινδίας είναι υπέρβαρες. 

Στη δεκαετία του 60 οι Κινέζοι πέθαιναν κατά εκατομμύρια από την πείνα. Σήμερα στην Κίνα υπάρχουν τουλάχιστον 200 εκατομμύρια υπέρβαροι, ενώ οι παχύσαρκοι ξεπερνούν τα 60 εκατομμύρια.  

 

Ενδεικτικός πίνακας περιεκτικότητας λίπους και θερμίδων μερικών γνωστών προϊόντων fast food.

 
 
Burger King
Chicken Tenders, 5 Piece©
 
Burger King
Cheese- burger©
 
Burger King
Coca Cola - Large©
 
Burger King
Hamburger©
 
Burger King
Onion Rings, Large©
 
McDonalds
French Fries - Medium©
 
McDonalds
Sandwiches Cheese- burger©
 
McDonalds Sauces - Chicken McNuggets (10)©
                 
Θερμίδες (Kcal) 210 360 330 310 480 450 330 510
Λίπος (gr) 12 17 0 14 23 22 14 33
Χοληστερίνη (mgr) 30 50 0 40 5 0 45 85
Ζάχαρη 0 6 82 6 7 0 7 0

Τα fast foods (σάντουιτς, σουβλάκια, πίτσες, τηγανητά κλπ) που από συνήθεια και για λόγους ευκολίας έχουν μπεί στη ζωή μας, είναι ένα κλασσικό παράδειγμα ανθυγιεινής τροφής με ψηλή περιεκτικότητα σε λίπος και άχρηστη ενέργεια. 

Εσείς πόσες θερμίδες χρειάζεστε;

Μια παλιά διαμάχη. Είναι η Παχυσαρκία ασθένεια ;

Όλοι γνωρίζουμε ότι για τη διατήρηση της ζωής απαιτείται ενέργεια και η απαραίτητη ενέργεια προέρχεται από την τροφή. Όταν όμως η πρόσληψη ενέργειας είναι μεγαλύτερη από τις ανάγκες του οργανισμού, το πλεόνασμα αποθηκεύται φυσιολογικά στον οργανισμό με τη μορφή λίπους. Η γεννεσιουργός αιτία της παχυσαρκίας, έχει λοιπόν τη ρίζα της στην πρωταρχική ανάγκη του οργανισμού να επιβιώσει. Μπορείτε εύκολα να φανταστείτε πόσο χρήσιμη ήταν αυτή η λειτουργία την εποχή που οι άνθρωποι ζούσαν σε ένα εχθρικό περιβάλλον που η καθημερινή σίτηση δεν ήταν καθόλου δεδομέμένη.

Η παχυσαρκία ορίζεται σαν μια ακραία κατάσταση αποταμίευσης λίπους που δημιουργεί μορφολογικές και λειτουργικές διαταραχές στον οργανισμό. Ένα άτομο μπορεί να θεωρηθεί παχύσαρκο όταν το βάρος του είναι κατά 20% ή περισσότερο πάνω από το αναμενόμενο για το φύλο και την ηλικία του. Για τη μέτρηση όμως της κλινικής σοβαρότητας της παχυσαρκίας χρησιμοποιούμε το ΔΣΒ (Body Mass Index) που προκύπτει από τη διαίρεση του βάρους με το τετράγωνο του ύψους. Τα φυσιολογικά όρια είναι μεταξύ 20-25. Στην παχυσαρκία ο ΔΣΒ ξεπερνά το 30. Στην κλίμακα αυτή δεν λαμβάνονται υπ’ όψη οι ανατομικές ιδιαιτερότητες όπως το βάρος του μυικού ιστού και των οστών, αλλά στην πράξη ο ΔΣΒ αποτελεί ένα χρήσιμο επιστημονικό εργαλείο που βοηθά στην σύγκριση και την κατάταξη ομάδων ασθενών. Όταν ο ΔΣΒ ξεπερνά το 40, η παχυσαρκία χαρακτηρίζεται με το προσωνύμιο νοσογόνος. Πράγματι η κατάσταση αυτή συνδέεται με σοβαρές μορφολογικές και λειτουργικές διαταραχές του οργανισμού, και αυξημένη νοσηρότητα. Στη νοσογόνο παχυσαρκία δεν υπαρχουν όρια. Χαρακτηριστικό αυτής της κατάστασης είναι η απορρύθμιση του μεταβολισμού και η επίμονη τάση για ακόμη μεγαλύτερη αύξηση του βάρους. Ο βαθμός δυσλειτουργίας καθώς και η σοβαρότητα των παθήσεων που τη συνοδεύουν είναι σε αναλογία με το βάρος. Μας δίνει όμως το δικαίωμα να χαρακτηρίσουμε σαν ασθένεια μια παθολογική κατάσταση τόσο συνηθισμένη στην εποχή μας όπως η παχυσαρκία; Εάν παραβλέψουμε τις νοσηρές συνέπειές της, θα μπορούσε να διατυπωθεί η άποψη ότι η παχυσαρκία δεν είναι ασθένεια αλλά μάλλον αποτέλεσμα επιλογής, μιά που το κάθε άτομο έχει την ελεύθερη βούληση να αποφασίζει για το πόσο θα φάει και πώς θα είναι η εξωτερική του εμφάνιση. Το 1947 Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έδωσε τον εξής ορισμό για την υγεία: 


«Υγεία θεωρείται όχι μόνο η απουσία ασθένειας ή αναπηρίας αλλά ο συνδυασμός της καλής φυσικής και διανοητικής κατάστασης με την κοινωνική ευημερία».


Σύμφωνα με το ιατρικό λεξικό Stedman's Medical Dictionary, μια νόσος προσδιορίζεται από τα εξής χαρακτηριστικά: 

  1. Γνωστοί αιτιολογικοί παράγοντες

  2. Ευδιάκριτα συμπτώματα και κλινικά σημεία

  3. Μόνιμες ανατομικές αλλαγές στον οργανισμό

Σύμφωνα με τα παραπάνω, δεν θα ήμασταν υπερβολικοί άν θα λέγαμε ότι η παχυσαρκία δύσκολα μπορεί να χαρακτηριστεί σαν μια υγιής κατάσταση, ενώ από την άλλη πλευρά πληρεί όλα τα κριτήρια για να θεωρηθεί νόσος. Την άποψη αυτή συμμερίζεται και ο Παγκόσμιος οργανισμός υγείας (World Health Organization -WHO) που για την υπόθεση της παχυσαρκίας αναφέρει ότι η παχυσαρκία είναι μια χρόνια και σοβαρή νόσος των αναπτυγμένων και αναπτυσσόμενων χωρών που πλήττει τόσο τους ενήλικες όσο και τα παιδιά. Στην εποχή μας η επιδημία της παχυσαρκίας έχει λάβει μεγαλύτερες διαστάσεις από αυτές των λοιμωδών νοσημάτων και του υποσιτισμού που μέχρι σήμερα αποτελούσαν τις σοβαρότερες απειλές για τη δημόσια και παγκόσμια υγεία. H ίδια θέση, ότι δηλαδή η παχυσαρκία είναι νόσος, υιοθετείται καθημερινά από όλο και περισσότερους ιατρικούς οργανισμούς της Αμερικής και της Ευρώπης. Σας παραθέτουμε ένα σύντομο κατάλογο:

 

 

Κοινωνικο-οικονομικές συνέπειες της παχυσαρκίας.

 

Η έντονη βιομηχανοποίηση και η αστικοποίηση του περασμένου αιώνα είχαν σαν συνέπεια την υπερπαραγωγή τροφίμων και τη μείωση της χειρονακτικής εργασίας. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Εταιρεία Μελέτης της Παχυσαρκίας (EASO - European Association for the Study of Obesity) οι σύγχρονες συνθήκες διαβίωσης και διατροφής έχουν δημιουργήσει ένα εξαιρετικά παχυντικό περιβάλλον. Πράγματι η εποχή μας χαρακτηρίζεται από αφθονία και ποικιλλία τροφίμων που προσφέρουν άχρηστη ενέργεια ενώ η ζωή μας γίνεται μέρα με τη μέρα όλο και λιγότερο κοπιαστική. Στις ΗΠΑ η παχυσαρκία έφτασε στα εξωφρενικά επίπεδα του 31% (JAMA - Journal of the American Medical Association -10/9/02) ενώ στην Ευρωπαϊκή Ένωση ο αριθμός των παχυσάρκων έχει ξεπεράσει τα 135 εκατομμύρια. Δυστυχώς η Ελλάδα κατέχει την πρώτη θέση στην Ευρώπη στην παχυσαρκία των γυναικών με ποσοστό 27,6% ενώ στην παχυσαρκία των ανδρών μοιράζεται τη δεύτερη θέση με την Μεγάλη Βρετανία με ποσοστό 17,8%.Πριν 2500 χρόνια ο Ιπποκράτης έκανε την παρατήρηση ότι οι παχύσαρκοι έχουν αυξημένη πιθανότητα αιφνίδιου θανάτου. Σύμφωνα με την Καναδική Εθνική Στατιστική Υπηρεσία φαίνεται ότι κάθε χρόνο η παχυσαρκία σκοτώνει διπλάσιο αριθμό ανθρώπων απ' ότι ο συνδυασμός καπνίσματος, αλκοολισμού και οδήγησης σε κατάσταση μέθης. Στον Καναδά για παράδειγμα, το έτος 2004 καταγράφηκαν 10.000 θάνατοι νέων ανθρώπων (12 μέχρι 44 ετών) από επιπλοκές της παχυσαρκίας. Πριν 4 χρόνια ο Αμερικανικός ιατρικός σύλλογος δημοσίευσε στο έγκυρο περιοδικό του (JAMA) μια εμπεριστατωμένη μελέτη για τη θνητότητα της παχυσαρκίας που κατέληγε στο δυσοίωνο συμπέρασμα ότι οι παχύσαρκοι άνδρες θα έχουν κατά 13 χρόνια μικρότερη ζωή. Στην Ευρώπη πεθαίνουν κάθε χρόνο εξ αιτίας επιπλοκών της παχυσαρκίας περίπου 320.000 άνθρωποι. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας τονίζει σε ανακοίνωσή του ότι στην εποχή μας η επιδημία της παχυσαρκίας έχει λάβει μεγαλύτερες διαστάσεις από αυτές των λοιμωδών νοσημάτων και του υποσιτισμού και αποτελεί πλέον τη σοβαρότερη απειλή για τη δημόσια και παγκόσμια υγεία.Η παχυσαρκία σαν κοινωνικο-οικονομικό πρόβλημα. Οι κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις της παχυσαρκίας είναι σοβαρές και είναι απότοκες των φυσικών περιορισμών και της νοσηρότητας που τη συνοδεύουν. Περιορισμοί στην κινητικότητα, την εξεύρεση εργασίας, απομόνωση και κοινωνικός στιγματισμός είναι μερικές μόνο απο αυτές. Οι παχύσαρκοι αποκτούν λιγότερους απογόνους (λόγω υπογονιμότητας) και εμφανίζουν πρόωρα προβλήματα υγείας όπως καρδιαγγειακές παθήσεις, οστεοαρθρίτιδα και διαβήτη. Για τους λόγους αυτούς τα εισοδήματα και οι ασφαλιστικές τους εισφορές είναι περιορισμένα ενώ την ίδια στιγμή οι δαπάνες για την αντιμετώπιση προβλημάτων υγείας που σχετίζονται με την παχυσαρκία αυξάνονται με γοργούς ρυθμούς. Η σοβαρότητα του προβλήματος αποδεικνύεται από ορισμένα στοιχεία που παραθέτουμε. Πριν 12 χρόνια (1994) το άμεσο κόστος για νοσηλείες που αφορούσαν παθήσεις σχετιζόμενες με παχυσαρκία στις ΗΠΑ ήταν 52 δις δολλάρια και αντιστοιχούσε στο 5,7% του ετησίου συνόλου των δαπανών για την υγεία. Το ποσοστό αυτό διπλασιάστηκε σε λιγότερο από 10 χρόνια και οι δαπάνες για τον ίδιο λόγο έχουν σήμερα φθάσει το 11% (Finkelstein,Fiebelkorn and Wang, 2003). Στην Ευρωπαϊκή ένωση το ποσοστό αυτό υπολογίζεται σήμερα στο 8-9% αλλά οι ρυθμοί αύξησης είναι εξ ίσου ανησυχητικοί. Η Ευρωπαϊκή Εταιρεία Μελέτης της Παχυσαρκίας εκτιμά ότι άν η παχυσαρκία συνεχίσει να αυξάνεται τα επόμενα χρόνια με τους σημερινούς ρυθμούς, το ποσοστό παχυσαρκίας στην Ευρώπη θα φθάσει το 50% μέχρι το 2030. Στην περίπτωση αυτή (με τα σημερινά δεδομένα) η προβλεπόμενη διόγκωση των δαπανών εξ' αιτίας των νοσηρών συνεπειών της παχυσαρκίας, συνυπολογιζόμενης της απώλειας εισοδήματος και των αναπηρικών συντάξεων,  θα οδηγήσουν αναπόφευκτα σε κατάρρευση τους ασφαλιστικούς φορείς και τα εθνικά συστήματα υγείας.

 

© 2003-2006 goMED Ltd. All rights reserved.